Akışların Jeopolitiği ve Koridorlar Savaşı

21. yüzyıl jeopolitiği, klasik Westphalyan anlayışın toprak kazanımı, statik sınırlar ve fiziki coğrafya işgali üzerine kurulu mantığını kökten bir dönüşüme uğratmaktadır. Günümüz küresel sisteminde güç, artık harita üzerinde ne kadar geniş bir alanı kontrol ettiğinizle değil; o alanın üzerinden geçen "akışları" (sermaye, enerji, veri ve lojistik hatları) ne ölçüde yönlendirebildiğiniz, hızlandırabildiğiniz ya da kesintiye uğratabildiğinizle ölçülmektedir. Coğrafya, artık sabit bir zemin değil; üzerinde küresel güç mücadelelerinin yürütüldüğü devingen bir koridorlar ağıdır. Bu yeni dönemde "akışların jeopolitiği", uluslararası ilişkileri konvansiyonel ittifakların ötesine taşıyarak, küresel sistem ile yerel dinamiklerin sürekli çatıştığı "glokal" bir savaş alanına dönüştürmektedir.

Bu küresel kırılganlığın ve koridorlar savaşının en somut iki örneği, son dönemde dünya ticaretinin ezberini bozan iki farklı coğrafyada kendisini göstermiştir:

Süveyş / Kızıldeniz Hattı: Küresel kapitalizmin, Çin ile Avrupa arasındaki konteyner trafiğinin ana can damarı olan bu deniz rotası, pürüzsüz akış idealinin merkez üssüdür. Ancak Yemen’deki Husiler gibi devlet dışı, asimetrik bir yerel aktörün ticari gemilere yönelik müdahaleleri, milyarlarca dolarlık küresel lojistik omurgayı bir anda felç etmeye yetmiştir. Bu durum, küresel sistemin en devasa deniz hatlarının bile yerel fay hatlarına ne kadar bağımlı olduğunu ve ne denli büyük bir güvenlik açığı barındırdığını kanıtlamıştır.

IMEC (Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Koridoru): G20 zirvesinde ABD ve AB’nin açık sponsorluğuyla, Çin’in Kuşak-Yol projesine ve Rusya’nın lojistik ağırlığına karşı Batı hegemonyasını korumak amacıyla tasarlanan bu mega proje, tam bir "masa başı jeopolitiği" örneğidir. Kağıt üzerinde mükemmel duran ve küresel sermayenin çıkarlarını optimize eden bu hat, Orta Doğu’daki tarihsel ve yerel çatışmaların patlak vermesiyle hızla rafa kalkmıştır. Küresel aktörlerin masa başında çizdiği vizyoner haritalar, yerel gerçekliklerin sert duvarına çarpmıştır.

İşte Süveyş’teki bu asimetrik riskler ve IMEC gibi tasarımların yerel istikrarsızlıklara takılması, küresel sermaye ve lojistik aktörlerini çaresizce daha güvenli, kesintisiz ve karasal "Bypass" hatları aramaya itmektedir. Küreselleşmenin bu glokal sıkışma anı, tüm gözleri Hazar geçişli Orta Koridor’a ve bu koridorun en kritik, en çok tartışılan düğüm noktasına çevirmiştir: Zengezur Koridoru. Teknik bir lojistik hat arayışı olarak başlayan bu süreç, yerel aktörlerin devreye girmesiyle coğrafyanın ve mekanın yeniden üretileceği devasa bir söylem savaşının zeminini hazırlamaktadır.

Küresel Sermayenin Mantığı: "Orta Koridor"un Teknik Rasyonalitesi

Küreselleşme teorilerinin "dünya düzdür" ya da "sınırlar artık önemsizleşmiştir" şeklindeki naif iddiaları, 2020’li yılların sert jeopolitik gerçekliği karşısında tamamen çökmüştür. Sermaye ve lojistik akışları için sınırlar hiçbir zaman ortadan kalkmamış, aksine güvenli geçişin önündeki en büyük bariyerler veya fırsatlar haline gelmiştir. Bu bağlamda, Ukrayna Savaşı sonrasında Batı dünyasının Rusya’ya uyguladığı kapsamlı yaptırımlar, Çin ile Avrupa’yı birbirine bağlayan en kısa demiryolu hattı olan Kuzey Koridoru’nu fiilen işlevsiz hale getirmiştir. Deniz yollarının (Güney Koridoru) ise Kızıldeniz örneğinde görüldüğü üzere asimetrik güvenlik risklerine açık olması, küresel kapitalizmi rasyonel, hızlı ve siyasi krizlerden en az etkilenecek karasal bir alternatif bulmaya zorlamaktadır. Bu çaresiz arayışın yapısal karşılığı, Hazar geçişli Orta Koridor’dur.

Küresel sermaye, uluslararası finans kuruluşları ve transnasyonal lojistik devleri için Orta Koridor ve onun tamamlayıcı parçası olan Zengezur, tamamen "teknik ve kimliksiz" bir rasyonalite üzerinden okunmaktadır. Küresel aklın bu coğrafyaya bakışı, eleştirel jeopolitiğin kavramsallaştırmasıyla bir "mekansızlaştırma" (deterritorialization) pratiğidir. Küresel aktörlerin raporlarında, haritalarında ve fizibilite çalışmalarında Zengezur; ne bir Ermeni toprağıdır, ne bir Azerbaycan sınırıdır, ne de tarihsel trajedilerin yaşandığı bir çatışma alanıdır. O, sadece: Doğu-Batı ekseninde pürüzsüz akışı sağlayacak bir "altyapı çizgisi "Gümrük süreçlerinin dijitalleştiği bir "entegrasyon projesi", konteyner başına taşıma süresini birkaç gün azaltacak bir "lobi ve otoban koridoru", Hazar enerji kaynaklarını Batı pazarlarına aktaracak bir "enerji bypass hattı"dır.

Bu teknik rasyonalite, coğrafyayı tarihinden, kültüründen ve üzerinde yaşayan insanların siyasi bagajlarından arındırarak rasyonel birer "maliyet-fayda" analizine indirger. Küresel sermayenin mantığına göre, bu koridorun açılması tamamen ekonomik bir zorunluluktur ve aktörlerin rasyonel davranarak bu ekonomik kazanca ortak olması gerekir. Ancak küresel aklın bu pürüzsüz, kimliksizleştirilmiş ve teknokratik vizyonu; coğrafyanın tarihsel hafızasını, ulus-devletlerin varoluşsal korkularını ve yerel egemenlik reflekslerini hesaba katmamaktadır. Masa başındaki bu teknik rasyonalite, sahaya indiği anda yerel direnç hatlarının ve jeopolitik kırılganlıkların sert duvarına çarpmaktadır.

Bölgesel Direnç Hatları: Yerel Ölçekte Egemenlik ve "Öteki"nin Korkuları

Küresel sermayenin coğrafyayı "pürüzsüz bir lojistik şerit" olarak görme eğilimi, bölgedeki ulus-devletlerin tarihsel hafızası ve egemenlik refleksleri ile çatıştığı anda sert bir dirençle karşılaşır. Küreselleşmenin bu yerel ölçekteki kırılması, Zengezur Koridoru’nu teknik bir altyapı projesi olmaktan çıkarıp, taraflar için varoluşsal bir güvenlik sarmalına dönüştürmektedir. Küresel sistemin "hız, akış ve entegrasyon" dayatması, yerelde sınırların kutsiyeti, tarihsel travmalar ve jeopolitik kuşatılmışlık korkuları duvarına çarpmaktadır. Bu direnç hattının merkezinde ise iki temel aktör yer almaktadır: Ermenistan ve İran.

Ermenistan’ın Egemenlik İkilemi

Erivan yönetimi için Zengezur, sadece toprak bütünlüğü üzerinden okunan bir egemenlik krizidir. 2020 yılındaki İkinci Karabağ Savaşı sonrasında sarsılan ulusal güvenlik mimarisi, Ermenistan’ı bu koridor konusunda aşırı temkinli bir pozisyona itmiştir. Küresel aktörler bu hattı Batı ve Doğu pazarlarını birleştiren ekonomik bir fırsat olarak sunarken, Erivan için sınırların denetimi, gümrük kontrolü ve toprak egemenliği pazarlık konusu edilemeyecek kırmızı çizgilerdir. Ermenistan bir yandan bölgesel izolasyondan kurtulmak ("Barış Kavşağı" projesiyle hatları kendi kontrolünde açmak) isterken, diğer yandan koridorun Azerbaycan ve Türkiye tarafından kendi toprak bütünlüğünü ihlal edecek bir "fiili işgal şeridine" dönüşmesinden endişe etmektedir. Dolayısıyla küresel lojistiğin talep ettiği "kontrolsüz ve pürüzsüz geçiş", Ermenistan’ın ulusal egemenlik mantığıyla doğrudan çelişmektedir.

İran’ın Jeopolitik Tehdit Algısı

Koridora yönelik en sert ve ideolojik direnç ise bölgesel bir güç olan İran’dan gelmektedir. Tahran için Zengezur Koridoru’nun açılması, basit bir ticaret yolunun değişmesi değil, yüzyıllık jeopolitik dengelerin aleyhine bozulması anlamına gelmektedir. İran, bu hattın açılmasıyla birlikte Ermenistan üzerinden Kafkasya’ya ve dolaylı olarak Avrupa’ya açılan doğrudan kara sınırının (Sünik bölgesi hattı) kesileceğinden endişe etmektedir. Bu durum, Tahran’ın Kuzey jeopolitiğinde tamamen kuşatılması ve bypass edilmesi demektir. Dahası, İran’ın tehdit algısı derin bir jeo-kültürel korkuya dayanır. Koridorun açılmasıyla Türkiye, Nahçıvan, Azerbaycan ve Hazar üzerinden Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine uzanan kesintisiz bir hattın kurulması, Tahran tarafından sınırlarında bir "Türk Kuşağı" oluşması olarak yorumlanmaktadır. Küresel lojistiğin açmak istediği bu teknik hat, İran için kendi kuzey sınırlarında etnik ve siyasi bir istikrarsızlık kaynağı, jeopolitik bir sıkışma

Söylemsel Dönüşüm: Zengezur’dan Turan Koridoru'na

Eleştirel jeopolitik teorisyenleri (özellikle Gearóid Ó Tuathail ve John Agnew gibi isimler) coğrafyanın hiçbir zaman nesnel ya da tarafsız bir veri olmadığını, aksine egemen güçler ve siyasi aktörler tarafından söylem aracılığıyla sürekli yeniden yazıldığını (geo-graphy / coğrafya-yazımı) savunurlar. Bu yaklaşıma göre harita üzerindeki bir çizgi, sadece bir toprak parçası veya koordinat dizisi değildir; ona hangi ismi verdiğiniz, hangi tarihsel anlatıyı yüklediğiniz ve onu nasıl kavramsallaştırdığınız, o mekanın siyasi ve ontolojik gerçekliğini inşa eder. İşte küresel sermayenin "teknik otoban" rasyonalitesi ile bölgesel aktörlerin "güvenlik sarmalı" arasında sıkışan Zengezur hattı, tam bu noktada radikal bir söylemsel dönüşüme uğramıştır. MHP Genel Başkanı Sn. Dr. Devlet Bahçeli’nin, projenin adını "Turan Koridoru" olarak ilan etmesi, mekanı ideolojik olarak yeniden üretme pratiğinin en güncel ve çarpıcı örneğidir.

Sn. Bahçeli’nin bu retorik hamlesi, küresel sistemin coğrafyaya dayattığı tüm pragmatik ve teknokratik dili tek bir hamlede tasfiye etmektedir. Projenin "Zengezur" (Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki coğrafi bölge) olan adı, tarafsızlığı ve yerelliği çağrıştırırken; "Turan" kavramsallaştırması mekanın sınırlarını aşarak onu makro-politik, tarihsel ve kimliksel bir misyonla donatmaktadır. Bu söylemsel dönüşümle birlikte hat;

Küresel finans raporlarındaki "maliyet-fayda" analizlerinin nesnesi olmaktan çıkıp, Anadolu ile Türkistan arasına örülmek istenen tarihsel setleri dağıtacak bir "İstikbal kapısı"na,

Sadece iki ülkeyi birleştiren bir gümrük hattı olmaktan çıkıp, Nahçıvan ile Azerbaycan’ı birbirine bağlayarak "iki devlet, tek millet" şuurunu tüm Türk dünyasına yayacak bir "Vuslat hattı"na dönüşmektedir.

Bu adlandırma pratiği, projenin meşruiyet zeminini küreselleşmenin getirdiği ekonomik getirilerden tamamen kopararak tarihsel bir romantizme ve jeo-kültürel bütünleşme idealine taşır. Küresel aktörlerin oraya yüklediği "kimliksiz boru hattı/otoban" anlamı, yerelin maksimalist ve kimlik kurucu diliyle tamamen bastırılır. Ancak eleştirel bir gözle bakıldığında, küreselleşmenin pragmatik diliyle konuşan bir projeyi, milliyetçi bir sembolizmle ("Turan") haritalandırmak; projenin uluslararası alandaki algısını, masadaki müzakere dinamiklerini ve bölgesel kırılganlıkları doğrudan etkileyecektir. Teknik bir altyapı projesine bu denli büyük bir ideolojik anlam yüklenmesi, yazının başında bahsettiğimiz o glokal sıkışmayı daha da derinleştirme potansiyeline sahiptir.

Glokal Paradoks ve Stratejik Bilanço

MHP Genel Başkanı Sn. Dr. Devlet Bahçeli’nin Zengezur Koridoru’nu "Turan Koridoru" olarak yeniden kavramsallaştırması, küresel lojistik arayışlar ile yerel kimlik siyasetinin kesişiminde duran bu hattın eleştirel bilançosunu çıkarmayı zorunlu kılmaktadır. Küreselleşmenin pragmatik, kimliksiz ve akış odaklı mantığı ile yerelin maksimalist, ideolojik ve tarihsel anlatısı arasındaki bu çarpışma, beraberinde derin bir glokal paradoks getirmektedir. Bu söylemsel dönüşüm, Türkiye ve Azerbaycan eksenli bölgesel siyaset için hem güçlü bir kaldıraç hem de ciddi bir risk sarmalı üretmektedir.

Madalyonun ilk yüzünde bu hamle, söylemsel bir güç ve caydırıcılık stratejisi olarak okunabilir

Masada Eli Yükseltmek: Teknik bir altyapı projesini tarihsel bir misyona dönüştürmek, Türkiye ve Azerbaycan'ın küresel pazarlık masasında elini yükseltmektedir. Batı ve Çin nezdinde bu hat, sadece bir "alternatif yol" olmaktan çıkıp, bölgenin istikrarını ve entegrasyonunu doğrudan belirleyen jeo-kültürel bir realite haline getirilmektedir.

Hegemonik Anlatı İnşası: Küresel güçlerin masa başında çizdiği haritalara (IMEC gibi) karşı, bölge aktörlerinin kendi haritalarını kendi tarihsel söylemleriyle yazabileceklerini göstermesi açısından hegemonik bir meydan okumadır.

Ancak madalyonun diğer yüzü, eleştirel jeopolitiğin en temel uyarısını barındırmaktadır: Söylemsel radikalleşme, bölgesel direnci kemikleştirebilir.

Korkuların Kurumsallaşması: Teknik ve ekonomik gerekçelerle sunulduğunda bir şekilde müzakere edilebilir olan bu koridor, "Turan" gibi pan-milliyetçi bir sembolizmle bezendiğinde, bölgedeki "Öteki"lerin (özellikle İran ve Ermenistan, dolaylı olarak Rusya) jeopolitik korkularını ve tehdit algılarını varoluşsal bir düzeye taşımaktadır.

Glokal Paradoks: Küresel kapitalizm ve lojistik aktörleri (Süveyş ve IMEC krizleri nedeniyle) bu coğrafyadan pürüzsüz, çatışmasız ve hızlı bir geçiş talep etmektedir. Oysa projeye yüklenen yoğun ideolojik ve kimliksel anlam, yerel fay hatlarını daha da gererek projenin fiilen (fiziki olarak) hayata geçmesini, yani küresel sistemin talep ettiği o "pürüzsüz akışı" daha da zorlaştıran glokal bir paradoks yaratma potansiyeline sahiptir.

Nihayetinde, "Turan Koridoru" çıkışı, 21. yüzyılın akışlar jeopolitiğinde mekanı söylemle yeniden inşa etmenin en somut ve iddialı adımlarından biridir. Yazının başında vurguladığımız üzere; Süveyş’te tıkanan, IMEC’te rafa kalkan küresel lojistik akıl, bu coğrafyada pürüzsüz bir şerit aramaya devam edecektir. Ancak bu şeridin bir "ticaret otobanı" mı yoksa tarihsel bir "Turan vuslatı" mı olacağı sorusu; küresel sermayenin mantığı ile yerel siyasetin ideolojik rasyonalitesi arasındaki o ince ve gerilimli çizgide yanıtını bulacaktır. Nihayetinde harita üzerinde çizilen o lojistik şerit, Gökalp’in o meşhur dizelerinde saklı olan coğrafi ve ideal sınırların ete kemiğe bürünme çabasıdır,

Vatan ne Türkiye'dir Türkler'e, ne Türkistan;

Vatan büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan..."